அநுராதபுரம் இலங்கையின் தலைநகராக சுமார் 1,400 ஆண்டுகள் நிலைத்து நின்றது — வேறு எந்த இலங்கைத் தலைநகருக்கும் இல்லாத ஒரு சாதனை. இந்தத் தலைப்பு பகுதி II இன் முதல் கட்டாயக் கேள்வியாக ஒவ்வொரு ஆண்டும் வருவதால், இங்கே கதையை ஒரு தொடராகப் படித்தால் தேதிகளும் மன்னர்களும் தானாக மனதில் நிற்பார்கள்.
கதை தொடங்குவது கி.மு. 543 இல் விஜயன் இலங்கைக்கு வந்ததில் இருந்துதான் — இது மகாவம்சம் சொல்லும் சிங்கள அரச மரபின் தொடக்கக் கதை. ஆனால் அநுராதபுரத்தை தலைநகராக அமைத்தவர் விஜயன் அல்ல; அவரது வழித்தோன்றலான பாண்டுகாபய மன்னன் ஆவார். கி.மு. 377 இல் அவர் அநுராதபுரத்தை நிறுவும்போது, வெறும் ஒரு கோட்டையை அல்ல — ஒரு திட்டமிடப்பட்ட நகரத்தையே கட்டினார். நகர எல்லைகள் வரையறுக்கப்பட்டன, சந்தைகள் ஒதுக்கப்பட்டன, பொதுச் சேமிப்பிடங்கள் அமைக்கப்பட்டன, எல்லோருக்கும் தண்ணீர் கிடைக்கும் வகையில் ஏற்பாடு செய்யப்பட்டது. இதனால்தான் பரீட்சைக் கேள்விகளில் "இலங்கையின் முதல் திட்டமிடப்பட்ட நகரம்" என்று வரும்போது அந்த பெயர் பாண்டுகாபயவைத்தான் சுட்டிக்காட்டும்.
பாண்டுகாபயவுக்குப் பிறகு சுமார் 130 ஆண்டுகள் கழித்து, கி.மு. 247 இல் ஆட்சி செய்த தேவநம்பியதீச மன்னனின் காலத்தில் அரசின் அடையாளத்தையே மாற்றிய ஒரு நிகழ்வு நடந்தது. இந்திய பேரரசர் அசோகனின் மகனான மகிந்த தேரர் மிஹிந்தலை மலையில் மன்னனைச் சந்தித்து புத்த மதத்தை அறிமுகப்படுத்தினார் — கவனிக்க வேண்டியது, அசோகனே நேரடியாக வரவில்லை, அவரது மகன்தான் வந்தார். இந்தச் சந்திப்புக்குப் பின் மன்னன் மகாவிகாரத்தை நிறுவினார், அது பிற்காலத்தில் அநுராதபுர பௌத்த மரபின் தலைமையகமாக வளர்ந்தது. அன்று மிஹிந்தலையில் தொடங்கிய இந்த மத மாற்றம், அரசை ஒற்றுமைப்படுத்தும் ஒரு பொதுவான கருத்தையும் அரசுக்குக் கொடுத்தது — அதனால்தான் அடுத்த 1,700 ஆண்டுகளுக்கும் மேலாக பௌத்தமும் சிங்கள அரசும் இணைந்தே வளர்ந்தன.
கி.மு. 161 முதல் 137 வரை ஆட்சி செய்த துட்டகாமினி மன்னன், வடக்கே ஆட்சி செய்த சோழ மன்னன் இளரனுடன் நீண்ட போரை நடத்தினார். இந்தப் போர் இலங்கை வரலாற்றில் தேசிய ஒற்றுமையின் சின்னமாகவே நினைவுகூரப்படுகிறது — ஏனெனில் துட்டகாமினி வெற்றி பெற்றவுடன் தீவு முழுவதும் ஒரே ஆட்சியின் கீழ் வந்தது. இந்த வெற்றியைக் கொண்டாடும் வகையில் அவர் உருவேலி தாகோபை, பித்தலமாலிகை, மிரிசவெட்டி தாகோபை ஆகியவற்றைக் கட்டினார். பரீட்சைக் குறிப்பாக ஒன்று நினைவில் வைக்க வேண்டும் — இளரன் வெறும் "எதிரி" மட்டுமல்ல, ஒரு நியாயமான ஆட்சியாளராகவே பொதுவாக சித்தரிக்கப்படுகிறார்; துட்டகாமினி வெற்றி பெற்றது ஒரு நியாயமான போரின் முடிவாகவே பாடத்தில் வழங்கப்படுகிறது.
அநுராதபுரம் வடக்கு வறண்ட மண்டலத்தில் அமைந்திருந்தாலும், ஆண்டு முழுவதும் நெல் விளைந்தது — இதற்குக் காரணம் இரண்டு மன்னர்களின் நீர்ப்பாசன பணிகள். கி.பி. 65 முதல் 110 வரை ஆட்சி செய்த வசப மன்னன் 11 பெரு நீர்த்தேக்கங்களையும் 12 கால்வாய்களையும் கட்டி, அரசின் தண்ணீர் தொழில்நுட்பத்தின் அடித்தளத்தை அமைத்தார். சுமார் மூன்று நூற்றாண்டுகள் கழித்து, கி.பி. 459 முதல் 477 வரை ஆட்சி செய்த தாதுசேனன் அதை இன்னும் பெரிய அளவில் கொண்டு சென்றார் — காலவெவ என்ற பெரும் நீர்த்தேக்கத்தையும், அதனுடன் இணைந்த 87 கிலோமீட்டர் நீளமுள்ள யோத எல கால்வாயையும் கட்டினார். இன்றும் பயன்பாட்டில் இருக்கும் இந்தப் பொறியியல் சாதனை, 1,500 ஆண்டுகளுக்கு முன் கணக்கிடப்பட்ட நுட்பமான சாய்வால்தான் இயங்குகிறது. ஆனால் தாதுசேனனின் கதை சோகமாக முடிந்தது — அவர் தன் சொந்த மகனான காசியப்பனால் கொல்லப்பட்டார்; அந்தக் காசியப்பன் பின்னர் (477–495) சீகிரியாவைக் கட்டியவர் என்பது வேறு தலைப்பில் வரும் கதை.
அநுராதபுர அரசு தன்னைத் தானே மூடிக்கொள்ளவில்லை — நான்கு திசைகளிலும் தொடர்பு வைத்திருந்தது. கி.பி. முதல் நூற்றாண்டில் எழுதப்பட்ட பெரிபுளுஸ் என்ற ரோமானிய ஆவணம் இலங்கையை "Taprobane" என்று குறிப்பிட்டு, மணி, பவளம், தந்தம் ஏற்றுமதியைப் பதிவு செய்கிறது. கி.பி. 5ம் நூற்றாண்டில் சீன பௌத்த துறவியான Fa-Hien அபயகிரி விகாரத்தில் இரண்டு ஆண்டுகள் தங்கியிருந்தார் — அவரது பயணக் குறிப்புகள்தான் அன்றைய அநுராதபுரம் பற்றிய முக்கிய வெளிநாட்டு ஆதாரமாக இன்றும் பயன்படுகிறது. புத்த மதம் இங்கிருந்தே தென்கிழக்கு ஆசியாவின் சுவர்ணபூமிக்கும் (இன்றைய பர்மா, தாய்லாந்து) பரவியது. தெற்கு இந்தியாவுடன் வர்த்தகமும் திருமணத் தொடர்புகளும் இருந்தன — ஆனால் அதே தொடர்பு பின்னர் படையெடுப்புகளாகவும் மாறியது.
தென் இந்தியாவுடனான தொடர்பு நல்லதாக மட்டும் இருக்கவில்லை. கி.பி. 993 மற்றும் 1017 இல் சோழர் படையெடுப்புகள் நடந்தன. கி.பி. 1017 இல் முதலாம் இராசேந்திர சோழன் படையெடுத்தபோது, சுமார் 1,400 ஆண்டுகள் நிலைத்திருந்த அநுராதபுர அரசு முடிவுக்கு வந்தது, தலைநகர் தென்கிழக்கே பொலனறுவைக்கு மாற்றப்பட்டது. இது இராசராஜ சோழன் அல்ல, இராசேந்திர சோழன் நடத்திய படையெடுப்பு என்பதை பரீட்சைக் குறிப்பாக நினைவில் வைத்துக்கொள்ள வேண்டும். வடக்கு நீர்ப்பாசன மண்டலம் பராமரிப்பு இல்லாமல் காடாக மாறியது, அதனுடன் மலேரியாவும் பரவியது — இதனால் அப்பகுதி நீண்ட காலத்திற்கு மீண்டும் வசிக்கத் தகுதியற்றதாக ஆனது.