இந்தியாவின் சுதந்திரப் போராட்டம் கடும் வன்முறையும் பிரிவினையும் நிறைந்ததாக இருந்தது. ஆனால் இலங்கை சுதந்திரம் நோக்கிய பயணம் அமைதியாக, பேச்சுவார்த்தை வழியாக, படிப்படியாக நடந்தது — 1919 இல் தொடங்கி 1948 பிப்ரவரி 4 வரை நீண்ட ஒரு தொடர் நிகழ்வுகள். இந்தத் தொடர் எப்படி ஒன்றுக்கொன்று வழிவகுத்தது என்பதைப் புரிந்துகொண்டால், தேதிகள் தானாக ஒழுங்குபடுத்திக்கொள்ளும்.
1905 இல் Anagarika Dharmapala பௌத்த-சிங்கள தேசியவாத விழிப்புணர்வை எழுப்பியது, தேசியவாத சிந்தனையின் தொடக்க புள்ளியாக அமைந்தது. அதைத் தொடர்ந்து 1919 இல் இலங்கை தேசிய காங்கிரஸ் (Ceylon National Congress) நிறுவப்பட்டது — தமிழ் தலைவரான P. Arunachalam உம் சிங்கள தலைவரான James Peiris உம் இணைந்து, இந்திய தேசிய காங்கிரஸை மாதிரியாகக் கொண்டு இதை உருவாக்கினர். இது இனங்கள் இணைந்து பேசிய முதல் பெரிய அரசியல் தளமாக அமைந்தது. அதே காலகட்டத்தில் Ceylon Reform League, Ceylon Labour Union போன்ற அமைப்புகள் மூலம் A.E. Goonesinha தலைமையிலான தொழிலாளர் இயக்கமும் வலுப்பெறத் தொடங்கியது.
1931 இல் Donoughmore அரசியலமைப்பு மூலம் 21 வயதுக்கு மேற்பட்ட ஆண், பெண் அனைவருக்கும் வாக்குரிமை வழங்கப்பட்டது — ஆசியாவிலேயே இது முதல் நிகழ்வு. இது வெறும் ஒரு சட்ட மாற்றம் மட்டுமல்ல; இதுவரை அரசியலில் குரல் இல்லாத விவசாயிகளும் தொழிலாளர்களும் முதன்முறையாக வாக்களிக்கும் அனுபவத்தைப் பெற்றனர். State Council-இல் ஏழு நிர்வாகக் குழுக்கள் மூலம் இலங்கையர்களே சொந்த மந்திரிகளாக செயல்படும் வாய்ப்பையும் பெற்றனர். இந்த அரசியல் அனுபவம்தான் அடுத்த பதினேழு ஆண்டுகளில் முழு சுதந்திரத்தை கோரும் தன்னம்பிக்கையை உருவாக்கியது.
1943 இல் United National Party (UNP) கட்சியை D.S. Senanayake நிறுவினார், Dominion Status கோரிக்கையை முன்வைத்தார். இரண்டாம் உலகப் போரில் இலங்கை பிரிட்டனுக்கு பெரும் ஆதரவு கொடுத்தது — இதுவும் பேச்சுவார்த்தையில் இலங்கைக்குச் சாதகமாக அமைந்தது. 1944–45 இல் Soulbury Commission Lord Soulbury தலைமையில் அனுப்பப்பட்டு இலங்கையின் அரசியல் நிலையை ஆய்வு செய்தது, அதன் அடிப்படையில் Soulbury Constitution பரிந்துரைக்கப்பட்டது. 1947 இல் இந்த அரசியலமைப்பு நடைமுறைக்கு வந்தது, அதே ஆண்டு நடந்த தேர்தலில் UNP பெரும்பான்மை பெற்று D.S. Senanayake பிரதமரானார். இறுதியாக 4 பிப்ரவரி 1948 அன்று இலங்கை சுதந்திரம் பெற்றது — Independence Square-இல் நடந்த நிகழ்வில் இலங்கை British Commonwealth-இன் ஒரு Dominion ஆக அறிவிக்கப்பட்டது.
இலங்கையின் சுதந்திரம் இந்தியாவின் சுதந்திரத்தை விட மிகவும் வேறுபட்ட வழியில் வந்தது. இந்தியாவில் காந்தியின் தலைமையில் முப்பது ஆண்டுகளுக்கும் மேலான வன்முறை கலந்த போராட்டம் நடந்தது, இறுதியில் பிரிவினையின்போது பத்து லட்சத்திற்கும் மேற்பட்ட உயிர்கள் பலியாயின. இலங்கையில் அப்படி எதுவும் நடக்கவில்லை — காரணம் இரண்டாம் உலகப் போருக்குப் பின் பிரிட்டன் பொருளாதார ரீதியாக பலவீனமடைந்திருந்தது, மேலும் D.S. Senanayake திறமையாக பேச்சுவார்த்தை நடத்தினார். மேலும் இலங்கை பிரிட்டனுக்கு ஒரு கடல்சார் மூலோபாய முக்கியத்துவம் கொண்ட தீவாக இருந்தது, தேயிலை-இறப்பர் வர்த்தக தொடர்பையும் பிரிட்டன் பாதுகாக்க விரும்பியது. இதனால் இலங்கை பிரிவினையின்றி, குறைந்த இழப்புகளுடன் Dominion அந்தஸ்தைப் பெற்றது.
சுதந்திரம் அனைவருக்கும் சமமான மகிழ்ச்சியைக் கொடுக்கவில்லை. அதே 1948 ஆம் ஆண்டு இயற்றப்பட்ட Ceylon Citizenship Act, தோட்டங்களில் பணிபுரிந்த சுமார் 700,000 இந்திய தமிழ் தொழிலாளர்களுக்கு குடியுரிமையை மறுத்தது. இவர்கள் தலைமுறை தலைமுறையாக இலங்கையில் வாழ்ந்திருந்தும், ஒரே இரவில் அரசியல் அந்தஸ்தற்றவர்களாக ஆக்கப்பட்டனர் — இது சர்வதேச அளவில் பெரும் விமர்சனத்தை ஏற்படுத்தியது. இந்தப் பிரச்சினை 1964 இல் Sirima-Shastri ஒப்பந்தத்தின் மூலம் 525,000 பேரை இந்தியாவுக்கு திருப்பி அனுப்பும் ஏற்பாட்டிற்குப் பின்னும் முழுமையாக தீரவில்லை; மலையகத் தமிழர் உரிமைப் பிரச்சினை இன்றும் தொடர்கிறது. இந்த நிகழ்வு, சுதந்திரம் அமைதியாக வந்தாலும் அது அனைவருக்கும் சமமாக நீதி கொடுக்கவில்லை என்பதை நினைவூட்டுகிறது.