அநுராதபுரம் வீழ்ந்ததும் இலங்கை தலைநகர் இல்லாமல் நின்றுவிடவில்லை. சோழரிடமிருந்து விடுதலை பெறப்பட்ட பின், இலங்கையின் இரண்டாவது தலைநகர் காலமான பொலனறுவை சுமார் 215 ஆண்டுகள் நீடித்தது. இங்கே கதை மூன்று படிகளில் நகர்கிறது — முதலில் சோழ ஆட்சி, பின் விடுதலை, பின் ஒரு பொன்னெராள மன்னனின் காலம்.
கி.பி. 1017 இல் முதலாம் இராசேந்திர சோழன் அநுராதபுரத்தைக் கைப்பற்றியபோது, அவர் தலைநகரை தன் புதிய தளமான பொலனறுவைக்கு மாற்றினார் — சோழர் மொழியில் அதற்கு ஜனநாதமங்களம் என்று பெயரும் இட்டனர். அடுத்த 53 ஆண்டுகள் (1017–1070) பொலனறுவை சோழர் ஆட்சியின் கீழிருந்தது; இக்காலகட்டத்தில் பல இந்து கட்டுமானங்களும் சிவ தேவாலயங்களும் அங்கு எழுந்தன. அதாவது பொலனறுவையின் கதை ஒரு சிங்கள அரசவையாக அல்ல, ஒரு தமிழ்-சோழ நிர்வாக மையமாகவே தொடங்குகிறது.
1055 முதல் 1110 வரை ஆட்சி செய்த முதலாம் விஜயபாகு, உரூஹுணையை தளமாக வைத்து 17 ஆண்டுகள் நீண்ட போரை நடத்தி சோழர்களை விரட்டினார். 1070 இல் அவர் பொலனறுவையை தலைநகராக உறுதிப்படுத்தினார் — இதனால்தான் அவரை "சிங்கள விடுதலைப் போரின் தந்தை" என்று பாடம் குறிப்பிடுகிறது. கவனிக்க வேண்டியது: இந்த விஜயபாகு, கி.மு. 543 இல் வந்த விஜயன் அல்ல — இரண்டு வெவ்வேறு பெயர்கள், வெவ்வேறு காலங்கள். விஜயபாகுவின் வெற்றியால்தான் பொலனறுவை மீண்டும் ஒரு சிங்கள அரசவையாக நிலைபெற்றது.
பொலனறுவையின் மிக முக்கிய மன்னன் 1153 முதல் 1186 வரை ஆட்சி செய்த முதலாம் பராக்ரமபாகு ஆவார். அவரது ஆட்சிக் கொள்கை ஒரே ஒரு வரியில் சொல்லப்படுகிறது — "ஒரு துளி நீரும் கடலுக்கு வீணாகச் செல்லக் கூடாது." இந்தக் கொள்கையை நடைமுறையில் காட்ட, அவர் பராக்ரம சமுத்திரத்தை கட்டினார் — சுமார் 5,940 ஏக்கர் பரப்பளவு, 14 கிலோமீட்டர் நீளம், 14 மீட்டர் உயரம் கொண்ட அணை. மூன்று பெரும் தேக்கங்களை இணைத்து உருவாக்கப்பட்ட இந்த நீர்நிலை, வறட்சி காலத்திலும் பயிரிழக்காமல் இருக்க உதவியது. நீருக்கு மட்டுமல்ல, அவர் தன் அரசை பர்மா (சுவர்ணபூமி) மற்றும் சோழமண்டலம் மீதும் படையெடுத்து விரிவுபடுத்தினார். இதனால்தான் அவரது ஆட்சிக் காலம் பொலனறுவையின் "பொன்னெராளம்" என்று அழைக்கப்படுகிறது.
பராக்ரமபாகுவுக்குப் பின் 1187 முதல் 1196 வரை ஆட்சி செய்த நிசங்க மல்ல, காளிங்க அரச மரபைச் சேர்ந்தவர். ஆட்சிக் காலம் குறுகியதாக இருந்தாலும், கட்டிடக்கலையில் அவர் விட்டுச் சென்ற முத்திரை பெரியது — கல்கொத்தனை (Gal Vihara) என்ற இடத்தில் நான்கு புத்தர் சிற்பங்களை செதுக்கச் செய்தார், ரங்கோத் விகாரையையும் சத்மஹல் பிராசாதத்தையும் கட்டினார். அவர் அதிக அளவில் கல்வெட்டுக்களை பொறிக்கச் செய்து, தன் சொந்த சாதனைகளை பதிவு செய்து வைத்தார் — அதனால்தான் அவரை "கல்வெட்டு மன்னன்" என்று அழைப்பர்.
நிசங்க மல்லவுக்குப் பிறகு பொலனறுவை விரைவாக பலவீனமடைந்தது — 1186 முதல் 1215 வரை, சுமார் முப்பது ஆண்டுகளில், எட்டு மன்னர்கள் மாறி மாறி ஆட்சி செய்தனர். இந்த அரசியல் நிலையின்மையின் நடுவே 1215 இல் காளிங்க மாகனின் படையெடுப்பு நடந்தது; இது புத்த தாகோபைகளுக்கும் சேதம் விளைவித்தது. அதே காலத்தில் நீர்ப்பாசன அமைப்பு பராமரிக்கப்படாமல் போனதால் மலேரியா பரவியது — அநுராதபுரத்தில் நடந்த அதே வடிவம் இங்கும் மீண்டது. இதன் விளைவாக 1232 வாக்கில் தலைநகர் பொலனறுவையை விட்டு தென்மேற்கே தம்பதெனியாவை நோக்கி நகர்ந்தது, பின்னர் யாப்பஹுவ, குருணாகல், கோட்டே என்று தொடர்ந்து இடம் மாறியது.