நைதரசு அமிலம் (nitrous acid, HNO₂) நிலையற்றது; எனவே அது சோடியம் நைத்திரைட்டையும் (NaNO₂) ஐதரோகுளோரிக் அமிலத்தையும் (HCl) குளிர்விக்கப்பட்ட நிலையில் சேர்த்து தாக்கத்தின் இடத்திலேயே (in situ) தயாரிக்கப்படுகின்றது. முதல், வழி, புடை அமீன்கள் மூன்றும் நைதரசு அமிலத்துடன் வெவ்வேறு வழிமுறையில் தாக்கமடைகின்றன — ஏனெனில் நைதரசன் அணுவுடன் இணைந்துள்ள ஐதரசன் அணுக்களின் எண்ணிக்கையே (N–H) விளைபொருளை நிர்ணயிக்கின்றது. முதல் அமீனில் இரண்டு N–H உள்ளன, வழி அமீனில் ஒன்று, புடை அமீனில் ஒன்றுமில்லை; இவ்வேறுபாடே கீழ்வரும் நான்கு பிரிவுகளுக்கும் அடிப்படையாக அமைகின்றது.
ஓர் அலிபற்றிக் முதல் அமீன் (R–NH₂) நைதரசு அமிலத்துடன் தாக்கமடைந்து ஓர் அற்கைல் ஈரசோனியம் உப்பை (R–N₂⁺) உருவாக்குகின்றது. இவ்வுப்பு மிகவும் உறுதியற்றது; உருவான உடனேயே சிதைந்து, நைதரசன் வாயு (N₂) வெளியேறி ஓர் அல்ககோலாக மாறுகின்றது. நைதரசன் வாயுக் குமிழிகள் கொப்பளித்து வெளிவருவதே இத்தாக்கத்தின் தெளிவான அவதானிப்பு.
இதற்கு மாறாக, அரோமற்றிக் முதல் அமீன் ஆகிய அனிலீன் (C₆H₅NH₂), நைதரசு அமிலத்துடன் 0–5 °C என்னும் தாழ் வெப்பநிலையில் தாக்கமடைந்து ஒரு பென்சீன் ஈரசோனியம் குளோரைட்டை (benzenediazonium chloride, C₆H₅N₂⁺Cl⁻) உருவாக்குகின்றது. இவ்வரோமற்றிக் ஈரசோனியம் உப்பு, அற்கைல் ஈரசோனியம் உப்பைவிட ஒப்பீட்டளவில் உறுதியானது; ஏனெனில் –N₂⁺ தொகுதி பென்சீன் வளையத்தின் π அமைப்போடு இணைந்து ஓரிடப்பாடற்றாக்கத்தால் உறுதிப்படுத்தப்படுகின்றது.
எனினும் இந்த உறுதி வரம்புள்ளதே. வெப்பநிலை 5 °C ஐ விட உயர்ந்தால், இவ்வுப்பும் சிதைந்து பீனோலையும் நைதரசன் வாயுவையும் தருகின்றது. எனவே ஈரசோனியம் உப்புக் கரைசல் தயாரிக்கப்பட்டவுடன் அது குளிர்ந்த நிலையில் வைக்கப்பட்டு உடனடியாகப் பயன்படுத்தப்பட வேண்டும்.
ஒரு வழி அமீனில் (secondary amine, R₂NH) நைதரசனுடன் ஒரே ஒரு ஐதரசன் அணு மட்டுமே உள்ளது. நைதரசு அமிலத்துடன் தாக்கமடையும்போது இந்த ஒரே N–H இடத்தில் ஒரு நைத்திரோசோ தொகுதி (–N=O) பதிலீடு செய்யப்பட்டு ஒரு N-நைத்திரோசோஅமீன் (N-nitrosoamine, R₂N–N=O) உருவாகின்றது. ஈரசோனியம் உப்புகளைப் போலன்றி, இந்தச் சேர்வையில் –N₂⁺ தொகுதி உருவாகவில்லை — நைதரசன் வாயுவாக இழக்கக்கூடிய அமைப்பே இதில் இல்லை; எனவே N-நைத்திரோசோஅமீன் ஒரு நிலையான சேர்வையாகவே தொடர்கின்றது.
ஒரு புடை அமீனில் (tertiary amine, R₃N) நைதரசனுடன் இணைந்த ஐதரசன் அணுவே இல்லை. ஓர் அலிபற்றிக் புடை அமீன் நைதரசு அமிலத்துடன் வெறுமனே ஓர் எளிய அமோனியம் உப்பாக மட்டுமே (புரோத்தனேற்றம் மூலம்) தாக்கமடையும்; N–H இல்லாததால் நைத்திரோசோ பதிலீடும் நிகழ முடியாது. ஆனால் ஓர் அரோமற்றிக் புடை அமீன் (எ.கா. N,N-ஈரமெதிலனிலீன்) வேறு விதமாக நடந்துகொள்கின்றது — நைதரசன் மீது தாக்குவதற்குப் பதிலாக, –N(CH₃)₂ தொகுதியால் வலுவாக ஏவப்பட்ட பென்சீன் வளையமே தாக்கமடைந்து, பாரா நிலையில் வளைய C-நைத்திரோசேற்றம் (ring C-nitrosation) நிகழ்கின்றது.
| அமீன் வகை | + HNO₂ விளைபொருள் | காரணம் |
|---|---|---|
| 1° அலிபற்றிக் | அல்ககோல் + N₂↑ | உறுதியற்ற ஈரசோனியம் உப்பு உடனே சிதைகிறது |
| 1° அரோமற்றிக் (அனிலீன்) | பென்சீன் ஈரசோனியம் உப்பு (0–5 °C) | வளையத்தால் ஓரிடப்பாடற்றாக்கப்பட்டு ஒப்பீட்டளவில் உறுதி |
| 2° (எதுவானாலும்) | N-நைத்திரோசோஅமீன் | ஒரே N–H மட்டுமே; N₂ இழப்பு சாத்தியமில்லை |
| 3° அலிபற்றிக் | எளிய அமோனியம் உப்பு | N–H இல்லை — நைத்திரோசேற்றம் நிகழாது |
| 3° அரோமற்றிக் | பாரா-C-நைத்திரோசோ சேர்வை | வளையம் தாக்கப்படுகிறது, நைதரசன் அல்ல |
அனிலீனில் –NH₂ தொகுதி பென்சீன் வளையத்துடன் நேரடியாக இணைந்துள்ளது. நைதரசனின் தனிச்சோடி இலத்திரன்கள் வளையத்தின் π அமைப்புக்குள் ஓரிடப்பாடற்றுப் பரவுவதால், வளையத்தின் இலத்திரனடர்த்தி அதிகரிக்கின்றது. எனவே –NH₂ தொகுதி பென்சீன் வளையத்தை ஏவுகின்ற தொகுதியாக (activating group) செயற்படுத்தி, புதிய இலத்திரன் ஈர்ப்பியை வளையத்தின் ஓர்த்தோ மற்றும் பாரா நிலைகளுக்கு வழிநடத்துகின்றது.
இவ்வேவல் விளைவின் தெளிவான எடுத்துக்காட்டாக, அனிலீன் புரோமின் நீருடன் ஒரு வினையூக்கி இல்லாமலேயே அறை வெப்பநிலையில் இலகுவாகத் தாக்கமடைகின்றது. இரண்டு ஓர்த்தோ நிலைகளும் ஒரு பாரா நிலையும் ஒரே நேரத்தில் புரோமினேற்றமடைந்து 2,4,6-மூபுரோமோஅனிலீன் என்னும் வெள்ளை நிற வீழ்படிவு உருவாகின்றது. பென்சீன் இவ்வாறு வினையூக்கி இன்றி தாக்கமடைவதில்லை; எனவே இத்தாக்கம் அனிலீனின் ஏவப்பட்ட வளையத்தைத் தெளிவாக வெளிப்படுத்துகின்றது.
அனிலீனின் –NH₂ தொகுதி வலுவாக ஏவுகின்ற தொகுதி என்பதால், அதன் இலத்திரனாட்டப் பிரதியீட்டுத் தாக்கங்களைக் கட்டுப்படுத்துவது கடினமாகும் — புரோமினேற்றம் போன்றவை ஓர்த்தோ/பாரா நிலைகள் அனைத்திலும் ஒரே நேரத்தில் நிகழக்கூடும். இதைக் கட்டுப்படுத்த, –NH₂ ஐ முதலில் அமிலக் குளோரைட்டுடன் ஏசைலேற்றம் செய்து அசற்றானிலைட்டாக (acetanilide, C₆H₅NHCOCH₃) மாற்றுகின்றனர். ஏமைட்டு ஓரிடப்பாட்டால் நைதரசனின் தனிச்சோடி காபனைலினுள் பரிவதால், அசற்றானிலைட்டின் –NHCOCH₃ தொகுதி அனிலீனின் –NH₂ ஐவிட மிகவும் பலவீனமான ஏவுதொகுதியாகும் — வளையம் இன்னும் ஓர்த்தோ/பாரா-வழிநடத்தினாலும், தாக்கம் மிதமாகக் கட்டுப்படுகின்றது. தேவையான ஒற்றைப் பிரதியீட்டுத் தாக்கத்தை நிகழ்த்திய பின், அசற்றானிலைட்டை நீராற்பகுத்தால் (hydrolysis) –NH₂ தொகுதி மீண்டும் மீட்கப்படுகின்றது. இதனாலேயே அசற்றானிலைட்டு ஓர் பாதுகாப்புத் தொகுதி உத்தியாக (protecting group strategy) பயன்படுத்தப்படுகின்றது.
ஈரசோனியம் உப்பின் உறுதிக்கு –N₂⁺ தொகுதி வளையத்துடன் நேரடியாக இணைந்திருப்பது அவசியம். அனிலீனில் (Ph-NH₂) நைதரசன் வளையத்துடன் நேரடியாக இணைந்துள்ளதால், அதன் ஈரசோனியம் உப்பு வளையத்தால் ஓரிடப்பாடற்றாக்கப்பட்டு ஒப்பீட்டளவில் நிலைத்திருக்கும். ஆனால் பென்சைலமீனில் (Ph-CH₂-NH₂), நைதரசனுக்கும் வளையத்திற்குமிடையே ஒரு –CH₂– தொகுதி இடைவெளியாக அமைந்துள்ளது; இது வளையத்தின் π அமைப்புடன் நைதரசனின் நேரடித் தொடர்பை முறித்துவிடுகின்றது. எனவே பென்சைலமீனின் ஈரசோனியம் உப்பு வளையத்தால் உறுதிப்படுத்தப்படாமல், ஓர் அலிபற்றிக் ஈரசோனியம் உப்பைப்போலவே நடந்துகொள்கின்றது — உருவான உடனேயே சிதைந்து பென்சைல் அல்ககோலையும் நைதரசன் வாயுவையும் தருகின்றது.